Zo maar een voorbeeld uit de (verouderde) gedragscode van een waterschap:
Bespreken, signaleren en melden
Als sprake is van een integriteitsschending, kun je dat niet zomaar (blijven) negeren. Van jou wordt verwacht dat je er iets mee doet als je vermoedt dat er iets mis is. Allereerst door het bespreekbaar te maken en anderen aan te spreken op norm-overschrijdend gedrag. In ernstiger situaties, of als aanspreken niet helpt, wordt van je verwacht dat je het vermoeden op zijn minst signaleert of er formeel melding van doet. Je signaleert de integriteitsschending in eerste instantie bij voorkeur bij je leidinggevende. In geval van een ambtsmisdrijf is melding verplicht en moet er ook aangifte worden gedaan. Meestal loopt die via je leidinggevende.
We kunnen rustig spreken van een foutenfestival in deze alinea: melding doe je op grond van artikel 2, lid 2, aanhef en onder d, van de Wet bescherming klokkenluiders (Wbk) niet (bij voorkeur) bij de leidinggevende, maar bij de onafhankelijke meldfunctionaris. Juist om betrokkenheid van de leidinggevende te kunnen voorkomen. Bespreekbaar maken en anderen aanspreken is ook geen plicht. Ambtsmisdrijven hoef je niet te melden; aangifte is genoeg. En de ambtenaar die getuige is van zo’n misdrijf maakt zelf uit hoe hij dat doet – via de baas of juist niet.
Maar wat moeten we met de zinsnede ‘van jou wordt verwacht’? Betekent dat een plicht? Een morele of juridische, en wat gebeurt er als jij als ambtenaar dit niet doet? Het antwoord: er gebeurt niets. Men mag je er niet op aanspreken, laat staan een sanctie opleggen omdat je je mond hebt gehouden. Melden is namelijk – op de aangifteplicht van ambtsmisdrijven na – een recht en geen plicht. Het is zelfs een mensenrecht, gebaseerd op artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Hierin staat de vrije meningsuiting geregeld, waartoe ook het recht behoort om je niet te uiten. In juridische zin wordt er dus helemaal niets van jou verwacht.
Volgens sommigen regelt gedragscode integriteit in morele zin: het voldoen aan de gangbare morele waarden en normen. Dat is een lastige, omdat volgens deze longread een gedragscode duidelijke, handhaafbare regels moet bevatten om aan de definitie te voldoen. Doet een gedragscode dat niet – geeft de tekst te weinig houvast en rechtszekerheid – dan is sprake van een ethische code of waardencode. Dat is een instrument dat een ambtenaar helpt om morele beslissingen te nemen. Zo’n code is niet handhaafbaar en heeft geen zelfstandige juridische waarde. Medewerkers kunnen er niet op worden ‘afgerekend’. Integriteit is dan geen (zelfstandig) juridisch concept, ook als de werkgever het wel zo communiceert.
Je zou kunnen stellen dat moreel gesproken het niet voldoen aan de verwachting om iets te doen als je een integriteitsprobleem waarneemt, moreel afkeurenswaardig is. Echter, ook moreel gesproken kan het goed verdedigbaar zijn om niets te doen, bijvoorbeeld uit angst voor represailles. Belangrijk is te bedenken dat je niet verplicht bent om je hiervoor te verantwoorden. Je hebt je eigen (morele, juridische of pragmatische) afweging gemaakt en daar moet je werkgever het mee doen.
